Home / Yerköy Haberleri / Yerköy Yer Adları ve  Ağız Özelliklerine Bakış 

Yerköy Yer Adları ve  Ağız Özelliklerine Bakış 

Yerköy Yer Adları ve  Ağız Özelliklerine Bakış 

Prof .Dr. Tucer GÜLENSOY

Erciyes Ün. Fen-Edebiyat Fak.Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü – Kayseri

Tarihi bilgilerimize göre çok eski bir yerleşim merkezi olan Yerköy, 1925 yılında kurulmuş, 1930 yılında yakınından demiryolunun geçmesiyle kısa sürede hızlı bir şekilde değişmiş, 1935’te nahiye, 1945 yılında da ilçe olmuştur.

1960 yılı ansiklopedik bilgilerimize göre, o zamanki nüfusu 28.497, yüzölçümü de 1950 km2’dir. 1990 tarihli “Yozgat Katoloğu”nda ise (Yerköy maddesi, s.523–538) nüfusu 48.889, yüzölçümü ise 1245 km2’dir.

Bugün 13 mahalleden kurulan Yerköy’ün mahalle adlarının tarihi bir özellik taşımadığı, sonradan verildiği anlaşılmaktadır.

Anadolu’nun fethinden sonra,g enelikle Oğuzların Bozok koluna mensup Türkmenler tarafından yaylak olarak yerleşilen Yozgat ve yöresinin sonraları Kırım ve Balkanlardan göç eden Türkler tarafından da yurt tutulduğu görülmektedir.

Aşağıda listesini verdiğimiz 58 köyün adının, kişi, yer, meslek, bitki ve hayvan adlarından kurulduğu görülür.

Kişi adlarından: Arifoğlu, Hocamusallı, Karacaahmetli, Karaosmanoğlu, Kocaoğlu, Arslanhacılı, İhsangazili, Çakırhacılı, Hacı Osmanlı, Orhan, Salihli, Süleymanlı, Yakuplu.

Yer adlarından: Buruncuk, Kumluca, Kayadibi, Çamdibi, Çakköy.

Meslek adlarından: Eğerci, Terzili.

Bitki adlarından: Elmahacılı, Balkavak, İğdecik, Karacaağaç, Sarıyaprak.

Hayvan adlarından: Delice, Kömüşören, Kördeve, Arslanhacılı, Beserek, Kurruk “sıpa”.

Bunlardan başka Hacı, Hoca, Gazi gibi sıfat ya da adlar; Küçük, Sarı, Büyük, Çakır gibi sıfatlar da Yerköy’e bağlı köylerde tamlayan ya da tamlanan unsur olarak bulunmaktadır. Bu köy adlarının pek çoğu yöreye yerleşen boyların soy, oymak, aşiret ve cemaatlerinin adlarını taşımaktadır. Yörenin 25 binlik haritası üzerinde yapılacak çalışmalar ile mevki adlarından pek çoğunun boy adları ile ilgili olduğu görülebilir.

1.             Arifoğlu  (<Arif + oğ(u)l+u)

2.             A. Eğerci           (<eğer+ci)

3.             A. Elmahacılı   (<elma+hacı+lı)

4.             Aydıngün           (<aydın+gün)

5.             Belkavak          (<bel+kavak)

6.             Bicikler  (<bicik+ler)

7.             Buruncuk          (<burun+cuk)

8.             Cakcak (<cak+cak(yansıma”)

9.             Çakırlar (<çakır+lar)

10.         Delice   (<deli+ce)

11.         Derecik (<dere+cik)

12.         Göçerli  (<göçer+li)

13.         Hacılı    (<hacı+lı)

14.         Hacıceşmesi    (<hacı+çeşme+si)

15.         Hacıuşağı         (<hacı+uşak+ı)

16.         Harkaşan

17.         Hatip     (<hatip)

18.         Hocamusallı     (<hoca+musal+lı)

19.         İğdecik  (<iğde+cik)

20.         Kahya

21.         Karacaağaç     (<kara+ağaç)

22.         Karacaahmetli (kara+ca+Ahmet+li)

23.         Karaosmanoğlu  (kara+Osman+oğlu)

24.         Kömüşören  (<kömüş+ören)

25.         Kördeve (<kör+deve)

26.         Köycü         (<köy+cü)

27.         Kumluca     (<kumlu+ca)

28.         Küçüknefes  (<küçük+nefes)

29.         Sarıyaprak (<sarı+yaprak)

30.         Yamuklar    (<yamuk+lar)

31.         Yerköy        (<yer+köy)

32.         Y. Eğerci

33.         Y. Elmahacılı

34.         Kocaoğlu    (koca+oğ(u)l+u)

35.         Kayadibi     (<kaya+dip+i)

36.         Arslanhacılı  (<arslan+hacı+lı)

37.         A. İhsangazili  (<ihsan+gazi+li)

38.         Beserek

39.         Büyükçalıklı  (<büyük+çalık+lı)

40.         Çakırhacılı (<çakır+hacı+lı)

41.         Çamdibi      (<çam+dip+i)

42.         Çayköy       (<çay+köy)

43.         Derebağı    (<dere+bağ+ı)

44.         Hacı Osmanlı

45.         Karlı            (<kar+lı)

46.         Kurruk        (<kurruk)

47.         Küçükçalıklı  (<küçük+çalık+lı)

48.         Orhan

49.         Poyraz

50.         Salihli

51.         Sedir

52.         Susuz

53.         Süleymanlı

54.         Terzili

55.         Topaç

56.         Yakuplu

57.         Y. İhsangazili

58.         Zincir

Yerköy ve Yöresi Ağızlarının Ses Özellikleri Üzerine Notlar:

Yozgat merkez ve yöresi ağızları üzerine yapılan çalışmalar oldukça yenidir. Bunlardan pek çoğu da tarafımdan yaptırılmış olup, dil, folklor ve halk edebiyatı malzemelerini içine almaktadır. Namık Aslan, Vasfi Adikti, Erdoğan Altunkaynak gibi Lisans, Yüksek Lisans ve Doktora öğrencilerim yöre ile ilgili bilimsel tezler hazırlamışlardır.

Yerköy ağzı ile ilgili olarak aşağıdaki tezler yapılmıştır.

1)    Erdoğan Altunkaynak, Yerköy Ağzı, Fırat Üniversitesi TDE Bölümü Mezuniyet Tezi, 1984, Elazığ. (Yöneten: Prof. Dr. T. Gülensoy)

2)    Fatih Acer, Yerköy ve Yöresi Ağızları, Erciyes Üniversitesi TDE Bölümü Mezuniyet Tezi, 2003, Kayseri. (Yöneten: Prof. Dr. Nevzat Özkan)

*   *   *

Yukarıdaki künyeleri verilen tezlerde Yerköy ve köylerinden derlenen metinlerdeki ağız özellikleri bilimsel metodlarla incelenmiş, ses ve biçim özellikleri ortaya konulmuştur.

Bu bildiride yöre ağızlarının genel yapısı özet olarak sunulmuş, bazı farklı mahalli sözcükler, “sözlük” bölümünde verilmiştir.

Bu özelliklerden belli başlıları şunlardır:

1. SES BİLGİSİ

1.1. Ünlüler

1.1.1. Yerköy ve yöresi ağızlarının kapalı e (ẹ) ünlüsü yanında, Eski ve Orta Türkçedeki ön ve ses durumundaki kök hece i’lerini devam ettirme eğilimi hakimdir: ẹrkā < erkeği de; didik < de–dik.

Bu özellikler Oğzu boylarından Avşar ve Oğuz – Türkmen boylarının kullandığı dil özellikleriyle benzerlik göstermektedir.

1.1.2. Ayrıca bölge ağzında yazı dilinden farklı olarak ünlü ve ünsüzlerde bir takım ara sesler dikkat çekmektedir. Eski Türkçe döneminden beri devam eden kapalı e (ẹ) ünlüsü bölgede görülmektedir. Bunun yanında ı–i arası, a–e arası, o–ö arası, e–i arası, u–ü arası bir takım ünlüler ortaya çıkmıştır: hıyecanından, aặr kolgesi, “ağır gölgesi” şu kộñam “şu köyün daardim “deyirdim”

1.1.3. Orta ve arka damak n (ñ)’leri hece kaynaşması ve ünsüz düşmesi gibi olaylarla kaybolurken, kendi etkisini hecesi içinde bulunan ünlülere bırakarak geniz ünlüleri oluşturmaktadır: bẫ ‘ana’, sẫ ‘sana’

1.1.4. Ünlülerde dikkat çeken özelliklerden biri de aslî uzun ünlülerin dışında n, v, r, l, y, ğ gibi ünsüzlerin düşmesi sonucunda ve hece kaynaşmasıyla a, o, u, ü, ı uzun ünlülerinin oluşmasıdır: havyalıda, şu kộn, sẫ, ōlan, “oğlan”, çocūmuş “çocuğuymuş”. Bölgenin bu karakteristik özelliği Avşar boyunun kullandığı dil özelliğiyle benzerlik göstermektedir.

1.1.5. Kısa ünlü bölgede sık olarak kullanılmaz. Sadece kısa ĩ görülür. altĩ ay sora nası anarlardı.

1.2. Kalınlık incelik uyumu, yazı diline göre bölge ağzında oldukça güçlüdür. Bu uyum o derece kuvvetlidir ki yazı dilimizde bu uyuma uymayan bazı eklerin dahi bölge ağzında ünlü uyumuna uyduğu görülmektedir. Yani bölge ağzında dil benzeşmesi kuveetlidir.

–ki âitlik Eki: Şimdikinin insannarı, ayahtānı (<ayak+ta+ki+n+i) getir (Yerköy)

–leyin: zabanan (Yerköy), “Sabaleyin”

–ile vasıta eki: ġayınan (<kayık ile), hayvaynan (<ayva ile+n)

Ayrıca bazı kelimeler uyuma uyar: ġardaş (Yerköy), anam

Yabancı kelimelerde dahi dil benzeşmesi kuralı her zaman geçerlidir: ceze (<Ar, ceza), diyeri (<Ar, di,er) uruma, fayız (<Ar, fā’iz)

1.3. Yerköy ağzında dudak benzeşmesi de çok ileri durumdadır. Yazı dilimizde kural dışı kalan çavış, armıt, yımırta, tavıh gibi Türkçe kelimelerin yanında; dohdur, horuz, motur gibi batı dillerinden geçmiş kelimeler de bunun çok açık örnekleridir.

1.4. Yerköy ağzında dikkat çeken önemli özelliklerden biri de kelime başındaki tonlulaşmalardır. Türkiye Türkçesinde ince ünlülü kelimelerin başındaki –k’ ler tonlulaşıp –g olduğu halde (kel–>gel–), Türkmen Türkçesinde hem ince hem de kalın ünlülü kelimelerin tonlulaşarak g’ ya döndüğü görülür. Bölgemiz ağzında da kelime başında bu tonlulaşma yaygındır: ġız, ġavga, ġızım, ġabġara. Bölgenin bu ses özelliği Salur, Kınık ve Avşar boyunun kullandığı dille benzerlikler göstermektedir.

Ayrıca, Yerköy ağzında, tarihî gelişim içerisinde Eski Türkçeden gelen –k şeklini koruyan bazı kelimeler, Türkiye Türkçesinde –g şeklinde kullanılmaktadır: künde, kolgesi.

Bu özellik özellikle Salur boyunun kullanmış olduğu bir karakteristik özellik olarak dikkat çeker.

1.5. Kelime başında t>d değişimine sıkça rastlanılmaktadır. Tonlulaşma ayrıca p sesinde de devam etmiş ve p>b’ye dönüşmüştür. Bu değişimin yanında Eski Türkçedeki şekillerini koruyan kelimeler de dikkat çekmektedir: tikenlerin, bekmez (Yerköy).

Bölgenin bu karakteristik özelliği Salur boyunun kullanmış olduğu dilin özellikleri olarak dikkati çekmektedir.

1.6. Sızıcılaşma olayı özellikle iç sesete dikkat çekmektedir. k>h, ç>ş ses değişiklikleri bölge insanının daha çok arka damak ve boğaz seslerini kullandığını göstermektedir: arhabasıymış (<akraba), pahladır (<bakla), göşdük (<göçtük), ġılışlı (<kılıçlı).

Bu özellik Avşar boyunun kullanmış olduğu dilin özellikleri arasındadır.

1.7. Eski Türkçe döneminden bu yana Türkçede varlığını devam ettiren nazal n(ñ), her ne kadar yazı dilimizde ifade edilmese de bölge ağzında yerini korumuştur. Kelimelerin iç ve son seslerinde ve fiil çekimlerinde n>ñ değişikliği göze çarpmaktadır: düñür, buñalıp “bunalıp”, çahır pıñar “çakır pınar”.

Bölge ağzında kullanılan bu nazal n’ler Oğuz– Türkmen ve Kınık boyunun dil özellikleri arasındadır.

1.8. Yerköy ve yöresi ağızlarında sessizlerin tespitinde ara sesleri dikkati çekmektedir. k–g, p–b, t–d arası bir takım seslerin varlığı tesbit edilmiştir. Bu sesler transkribe edilirken belli bir harf ile gösterilmiştir: dörT, sanaT, teyiP ġaPmıya, KarT(Yerköy), guderidK.

1.9. Bölge ağzında sessiz benzeşmeleri bir hayli dikkat çekmektedir. Ekleşme hâlinde ünsüz benzeşmeleri yaygındır. Özellikle geniz ünsüzü olan –n, –m, –l ile biten kelimeler l ile başlayan bir ek aldıklarında ilerleyici benzeşme görülür: –nn–<–nl–,       –ml–<–mm– gibi. Gerileyici benzeşme ise –rl–>–ll– benzeşmesinde kendini gösterir: nışannılandıh (<nışanlı), perişannıhları (<perişanlık), millonum (milyon), verilleridir (<verirler), tüllü (türlü).

Bu özellik Avşar boyunun dil özelliği olarak kullanılmıştır. Bölge ağzıyla paralellik gösterir.

1.10. Yerköy ağzında (methates) yer değiştirme ses olayına sıkça rastlanır. Bu daha çok söyleniş kolaylığı sağlamak için oluşan bir ses olayıdır. Bölge ağzında yazı dilinde söylenişi zor olan bazı kelimeler bu şekilde değişikliğe uğrayarak ifade edilmiştir: arhaba ‘akraba’, farbıha ‘fabrika’, cılbah ‘çıplak’

1.11. Yerköy ağızlarında ön ses ünsüz türemesi olarak y– ve özellikle h– türemesi dikkati çekmektedir: hayvalar <ayvalar, helbet <elbet, yırak (Yerköy) <ırak.

Bu özellikle Oğuz–Türkmen boyunun kullandığı dil özelliği olarak dikkatimizi çekmektedir.

1.12. Yerköy ve yöresi ağızlarında ünsüz ikizleşmesi bir hayli yaygındır. Ünsüz tekleşmesinin ise yabancı dillerden girmiş kelimelerde olması dikkat çekicidir: yüzzük<yüzük, ġazzıh <kazık, eşşek <eşek; ġuvat <kuvvet.

1.13. Yerköy ağızlarının kelime vurgusu bakımından dikkati çeken en önemli özelliklerinden biri bulunma hali eki almış isimlere +ki aitlik eki getirildiğinde, bu ekin hece kaynaşması yoluyla erimesi ve vurgusunun kendisinden önceki heceye aktarılması sonucu bulunma hâli ekinin vurgulu ve uzun söylenmesidir: ayahtānı (<ayaktakini) getir (Yerköy)

1.14. Cümle vurgusu bakımından Yerköy ağzında dikkat çeken husus soru anlamının soru eki yerine, fiillerin kip ekleri üzerinde yoğunlaşan kuvvetli vurgu ile sağlanmasıdır: vardıñ? ‘vardın mı?’.

1.15. Yuvarlak ince ünlüler yanında bulunan g–, k–, ğ– damak ünsüzleri yanlarında bulunan bu ince yuvarlak ünlüleri kalınlaştırırlar ve orta boğlumlanmalı yarı kalın ünlüler meydana gelir: gor–, gul–, so– … vb.

Bölgemizin bu karakteristik özelliği Salur boyunun dil özelliği ile paralellik göstermektedir.

2. ŞEKİL BİLGİSİ

Yerköy ağızlarının şekil bilgisi bakımından gösterdiği karakteristik özellikleri şu şekilde toplayabiliriz:

2.1. Yükleme halinin diğer normal şekillerinin yanında hece kaynaşması sonucu oluşmuş –ạ, –a, –ā, –e şeklinin çok kullanıldığını görmekteyiz. Diftonglu ıı, ii, aı, aa şekilleri de kullanılmaktadır: ġuşaa <kuşağı, diynā <deyneği.

Yerköy ağızlarında yükleme hâli bazı kullanımlarda Eski Anadolu Türkçesindeki gibi 3. teklik şahıs iyelik ekinden sonra –n şeklinde kullanılmaktadır: canıñ vermiş, suyuñ ġuruyo.

2.2. Şahıs ve işaret zamirlerinden sonra gelen yönelme hali ekleri orta ve arka damak n(ñ)’li olarak kullanılmaktadır: saña, baña (Yerköy).

2.3. +ki aitlik eki kalın sıradan ünlü taşıyan kelimelere gelirken +kı>+hı değişimiyle ünlü uyumuna uygunluk göstererek gelir: yüzündāni < yüzünde+ki+n+i, ötān+i < öte+ki+n+i.

2.4. Fiil çekimlerinde I. ve II. tip şahıs eklerinin 2. teklik ve çokluk şahıs çekimleri genellikle orta ve arka damak n’siyle yapılır: ġaşdıñ, yıhanırsañ, evleniyonuz.

2.6. Fiil çekimlerinde 1. çokluk şahıslarda bölgede karakteristik bir özellik hâline gelen –k’li şekiller kullanılır. Kalın sıralı fiillerde –k>–h değişimine uğramıştır: guderidiK <güder idik, getirirdik; galırıh (Yerköy).

2.7. Fiillerin geniş zaman 2. şahıs çekimlerinde hece kaynaşması sonucunda       –(I)n/–(I)ñ şeklinde kullanımları yaygındır. Bu zamanın olumsuz şekilleri de bölgeye has bir şekilde –mAs biçimindedir: indiriñ; geçmesseñ, çalışmassañ.

2.8. Yerköy ağzında kullanılan şimdiki zaman eklerinde –r düşmesi yaygındır. Şimdiki zaman eki teklik: –yom, –yon/yoñ, –yo; çokluk: –yoh,–yoñuz, –yollar şekillerinde kullanılır: anadamıyom (<anlatamıyorum), yapıyollar (<yapıyorlar).

Bu özellik Kınık ve Salur boyunun karakteristik dil özelliği olarak dikkati çekmektedir.

2.9. Duyulan geçmiş zaman 1. teklik ve çokluk şahıs çekimlerinde kip ekinden sonra türetilen –s ünsüzü ile şahıs ekindeki ünlünün uzatılması da dikkati çeken bir özellik olarak karşımıza çıkar: üşümüssük <üşümüşüz

2.10. Gelecek zaman eki hece kaynaşmasına veya hece yutumuna uğrayarak
–acā, –ecē –acī –ecī şeklinde kullanılmıştır: geçecām <geçeceğim, bahacīh “bakacağız”

Bölgeye ait bu özellik Salur boyunun dil özelliği ile paralellik gösterir.

2.11. Bölge ağzında dilek kiplerinde dikkati çeken bir husus da dilek kipinin sadece birinci çoğul şahıs ekinin kullanılmasıdır. Bu kip ifade edilirken dilek kipi yerine bölgede emir kipleri kullanılmaktadır: bırahah “bırakalım”; gidek (Yerköy) “gidelim”

2.12. Fiil çekim eki olan soru ekinin 2. teklik ve çokluk şahıs çekimlerinde ilerleyici benzeşme ile –ñI şeklindeki kullanışları da yaygındır. Bazen fiillerin çekimlerinde soru eki kullanılmaz ve vurguyu zaman ekine yükleyerek soru anlamı kasdedilir: gordüñ ñü? (Yerköy) <gördün mü?; vardıñ? (XV–25) ‘vardın mı’

Yerköy ağzının bu ilgi çekici özelliği Azerî Türkçe’sinin tipik özelliği olarak karşımıza çıkar. Bu özellik ayrıca Oğuz– Türkmen boyunun dil özelliği olarak da kullanılmış olup, Kırşehir ve yöresi ağızlarında da görülür.

2.13. i–ek fiilinin kalınlık– incelik ve düzlük– yuvarlaklık uyumlarına uyumu ileri derecededir. Bu fiilin ünlülerden sonra gelmesi halinde bazen koruyucu bir –y ünsüzü türettiğini görüyoruz. Ayprıca –i ek fiili yazı dilimizin aksine Yerköy ağzında ayrı söylenme eğilimindedir: irezil ideridi <i+rezil ederdi, geçiniridik; iki ġızımış <kız imiş

2.14. -IncA zarf fiil ekinin bölge ağzında ok kuvvetlendirme edatıyla –IncAk şeklinde kullanılması dikkat çeken bir özelliktir: gelincek, girincek, gelincik

Yukarıda belirttiğimiz Yerköy ve yöresi ağızlarına ait bu belirgin özelliklerden hareketle yöre ağızlarının yapılaşmasında hangi Türk boylarının etkili oldukları üzerinde durulmuştur.

Bütün bu ilgi çekici dil özelliklerini toparlarsak, Yerköy ve yöresi ağızlarında başta Oğuz–Türkmen olmak üzere Avşar, Salur, Kınık boylarının dil özelliklerinin hakim olduğunu söyleyebiliriz.

About admin

Check Also

Bir Kap Yemek  Bir Kalp Sevgi

Yerköy Belediyesi Sokak Hayvanlarını Unutmadı

Yerköy Belediyesi sokak hayvanlarını unutmadı. Belediye Başkanlığı koltuğuna oturduğu günden beri sokaktaki canlıların  önemini vurgulayan …

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

%d blogcu bunu beğendi: